Eitt sindur um heimspeki I

 

John D. Olsen

Jdalo@msn.com

 

 

 

Tey flestu hava eina ķmynd av, hvat heimspeki er. Heimspeki er fųroyska heitiš fyri philosophia (lat.) Ķ gerandisdegnum hoyra vit javnan, at Per ella Pól filosoferar. Vit hoyra hetta eftir, at viškomandi setur fram taš, sum veršur roknaš fyri ynskidreymar. Spyrja vit nęrri um heimspekina, er ikki altķš lętt at geva eitt greitt svar.

 

Spurningar, sum vit av og į spyrja okkum sjįlvi, eru evnir sum heimspekin roynir at svara. Spurningar sum: hvat er veruliga til. Spurningar um hvat vit kunnu vita, um vit yvirhųvur kunnu vita nakaš. Spurningar um ein gerš er rųtt ella skeiv. Spurningar um meiningina viš lķvinum, ella um ein slķk finnist. Spurningar um avleišingar av nżmótans vķsind, um myndin, sum vķsindin gevur okkum av veruleikanum, er sonn.

 

Slķkum spurningum roynir heimspekin at svara. Ein lķtillętin roynd veršur gjųrd at svara slķkum spurningum ķgjųgnum hesa greinarųš, iš er hugsaš sum ein innfųring ķ nakrar av greinum heimspekisins.

 

Ofta veršur sagt, at philosophia, hevur ta etymologisku merkingina “kęrleiki til vķsdóm” frį tķ grikska “filo” kęrleiki, og “sofia”, vķsdómur. Ķ »Fųroysk Oršabók« stendur um heimspeki: “frųšigrein um hugsan manna um tilveruna.”

 

Thomas Nagel, ein vķšagitin amerikanskur heimspekingur, skilur ķ bókini »What Does It All Mean?« heimspekina frį ųšrum frųšigreinum į henda hįtt: Ein sųgufrųšingur kann spyrja, hvat hendi einaferš ķ fortķšini, heimspekingurin vil spyrja, hvat er tķš? Ein stųddfrųšingur kannar lutfalliš ķmillum tųl, ein heimspekingur spyr, hvat er eitt tal? Ein alisfrųšingur spyr, hvat atomir eru gjųrdar av, ella hvat greišur frį tyngdarmegi, men ein heimspekingur spyr, hvussu kunnu vit vita, at nakaš er til uttan fyri okkara egnu tilvitan ella tankar?

 

Heimspeki, ein serstųk hugsan?

 

Ein av teimum fyrst kendu heimspekingunum, Heraklit, (540-490 f.Kr.) skilir sķna hugsan fra tķ mytologiski hugsanini, viš at geva eina natśrliga frįgreišing uppį tilveruna. Natśrlig ķ mun til ta mytologisku hugsanina, sum svarar spurningum, sum taka seg upp, viš at peika į gudarnar sum frįgreišing. Heraklit har aftur ķmóti royndi at svara spurningum um tilveruna, serliga spurningar um broyting, viš einum greišum og stuttum svari. Heraklit vildi verša viš, at broyting hevur uppruna ķ einleika; nevniliga, ķ einari rųš av sżkliskum transformatiónum av grundleggjandi evnum. Heraklit helt t.d., at eldur broytist til vatn, og at vatn broytist til jųrš. Į hendan hįtt veršur sagt, at Heraklit finnur fram til eitt frumevni: eld. Tann innleišandi lżsingin av heimspekini veršur so: hugsan manna um tilveruna,  sum kan fųrast aftur til eitt frumevni. Altso, ein roynd at hugsa um tilveruna, bygd į stuttar og geišar frįgreišingar.

 

Heimspeki, ein serstųk hugsan – at fųra fram sjónarmiš.

Heraklit fųrdi fram sķni sjónarmiš soleišis, at próvfųrslan ikki stešgar viš t.d. at siga, at gudarnir eru upprunin til broyting. Um vit ikki eru nųgd viš svariš, sum Heraklit gevur okkum, og vit ynskja at seta okkum ķmóti hansara nišurstųšu į ein hįtt hóskandi heimspeki, so er ikki nóg mikiš, at vit siga “hatta er ikki satt”, ella “hasum trśgvi eg ikki”. Heimspekingurin mį fųra fram sķtt sjónarmiš į ein slķkan hįtt, at nišurstųšan fylgir tķ sum liggur til grund fyri nišurstųšuni.

T.d. kundu vit fųrt fram sjónarmiš, ętlaš at mįa undan Heraklits nišurstųšu, viš at sagt: “Um eldur er frumevniš sum liggur til grund fyri allari broyting, so mįttu vit sęš eld, tį tś Heraklit, flytir teg fra vaskistašnum til eldstašin. Men vit sķggja ikki eld tį tś flytir teg. Tķskil er taš ikki eldur, sum liggur til grund fyri allari broyting.”

 

Tį heimspekingar fųra fram sjónarmiš, er taš ynski teirra, at nišurstųšurnar fylgja tķ, sum liggur til grund fyri nišurstųšuni. Um tķn vinmašur ella vinkona segši viš teg, at hann/hon ikki fór at sśkkla til arbeišis ella ķ skśla ķ dag, av tķ at fżra toskar vóru vilstir į Noršhavinum, so hevši tś uttan iva undrast į sambandi millum nišurstųšuna (hon/hann fór ikki at sśkkla til arbeišis ella ķ skśla ķ dag), og grundina fyri nišurstųšuni (at fżra toskar vóru vilstir į Noršhavinum). Tś vildi sagt “Hatta hongur ikki saman”. Harafturķmóti vildi tś ikki undrast, um grundgevingin var at sśkklan var stolin.

 

Į lķknandi hįtt roynir heimspekingurin, at fųra fram sjónarmiš, soleišis at nišurstųšurnar fylgja grundgevingini.

 

Heimspeki – ein roynd at finna meginsjónarmiš.

 

Platon (427-327 f.Kr.):

Heraklit, sóu vit, spurdi hvat taš var, sum lį aftan fyri broyting. Ašrir heimspekingar ķ gamla Grikkalandi spurdu lķknandi spurningar. Platon og Aristoteles spurdu, hvat liggur til grund fyri tķ, sum er. Platon vildi verša viš, at taš sum menniskjan sęr ella kann hava royndir av, einans eru ófullkomnar myndir ella villingarsjónir av tķ veruliga, nevniliga formar ella ķmyndir (idé). Platon vildi viš ųšrum oršum verša viš, at okkara royndarlķv ikki er annaš enn skuggar av tķ sanna. Uppgįvan hjį heimspekinginum er sambęrt Platon, at nįa royndir av formunum ella ķmyndunum. Royndir sum einans hava skuggamyndir til grund, rópar hann doxa, į fųroyskum meining. Royndir av ķmyndunum og formunum, rópar hann episteme, į fųroyskum sannkenning.

 

Um vit byggja okkara sjónarmiš uppį royndir av skuggamyndum, nįa vit ikki sannkenning, men eru eins og ķ myrkri. Haraftur ķmóti, um royndirnar byggja į teir óbroytandi formanar og ķmyndirnar, eru vit ķ tķ stųšu, at sannkenna. Viš ųšrum oršum veršur sagt, at royndir sum ikki leiša til teir óbroytandi formarnar, ikki hava tżdning ķ samband viš at sannkenna. Sannleiki kann ikki verša at finna ķ stųšugt broytandi skuggamyndum! Tķskil sigur Platon: hyggiš eftir teimum óbroytandi formunum og ķmyndunum um tit ynskja sannkenning.

 

Aristoteles (382-322 f.Kr.):

Vanliga veršur Aristoteles settur upp ķmóti Platon, tį ręšur um at finna fram meginsjónarmiš. Sjónarmišiš, iš Aristoteles fųrir fram, er at taš er mųguligt at finna fram til taš, sum er mest grundleggjandi, hóast at stólar, fólk, djór o.s.fr., ting sum vit hava royndir av, broytast. Mįliš er, eins og taš var hjį Platon, at finna – at sannkenna – taš sum er óbroytandi ķ tķ stųšugt broytandi heiminum.

 

Taš sum skilir Platon og Aristoteles er, at Aristoteles sigur, at taš ikki er neyšugt at innfųra óķtųkiligar hugmyndir, sum form og ķmynd, men at lutirnir, ķ sjįlvum sęr, hava ein substans. Hesin grundleggjandi eginleikin – substans – er mųguligur hjį menniskjum at sannkenna. Fyri Aristoteles merkir substans, taš sum liggur aftanfyri ymiskar hęttir, ein lutur kann vķsa seg uppį – taš sum veršur verandi taš sama, sjįlvt um luturin broytist.

Platon og Aristoteles

Lżst į hendan hįtt sķggja vit, at ein heimspekingur er ein, sum roynir at koma fram til sannkenning av einum grundleggjandi liši, sum kan greiša frį, hvķ tilveran er sum hon er, viš hjįlp av sjónarmišs-framfųršslu, har nišurstųšurnar fylgja grundgevingunum.

 

Heimspeki – ein frųšigrein

 

Skilvķsindaligt kerv:

Ķ ųšrum frųšigreinum – so sum alisfrųši og stųddfrųši – veršur roknaš viš einum samanhangandi kervi av hugtųkum, sum ger taš lęttari at koma til semju višvķkjandi ymiskum umtalsevnum. Um heimspeki skal gera sęr ta vón, at framferšahįtturin, sum er kendur ķ teimum sonevndu nįtśrvķsindaligu frųšigreinunum nakrantķš veršur nįddur, skal vera ósagt.  

 

Ķ eini roynd at nįa semju um ymiskar hęttir at koma frį grundgevingum til nišurstųšur, hava skilvķsindamenn (logikara) ment eitt sokallaš formelt skilvķsindaligt kerv. Hetta skilvķsindaliga kerv skal nęrum verša ein svarlisti yvir, nęr ein sjónarmišs-framfųršsla er soleišis hįttaš, at nišurstųšan fylgir grundgevingunum ella fortreytunum. Ofta veršur eitt slķkt system kalla sentential calculus ella eitt sętnings logisk system.

 

Viš hjįlp av kervinum er lęttari at meta um ein sjónarmišs-framfųršsla leišur til sannleika(r). Eitt slķkt kerv kan tó ikki siga hvųrjar dómsgrundir (pręmisser) eru sannar; harviš er taš ein treyt, at um dómsgrundirnar eru sannar og eingin leikur ķ sjónarmišs-framfųršsluni strķšir ķmóti teimum skilvķsindaligu loyvdu leikunum, ja so er nišurstųšan sonn.

 

Įstųšis og verkligur skilnašur:

Sišvenja er at greina heimspekina sundur ķ eina įstųšis og eina verkliga sķšu. Sjįlvt um eingin hįttur er algildur, so gera vit taš soleišis: Įstųšis-heimspeki (vita contemplativa) umfatar sannkenningarfrųši, uttanroyndarvķsindi, vķsindaįstųši/vķsindaheimspeki, og trśšarheimspeki. (Į donskum: erkendelsesteori, metafysik, videnskabsteori/videnskabsfilosofi, og religionsfilosofi.) Og verklig-heimspeki (vita activa) umfatar sišafrųši, politiska-heimspeki og fagurfrųši. (Į donskum: etik, politisk filosofi og ęstetik.)

 

Ķ komandi greinunum veršur mišaš ķmóti, at geva lesaranum eina innfųring ķ hvųrja einstaka av omanfyri nevndu frųšigreinum, so at vit kunnu koma nęrri at einum svari enn omanfyri, uppį hvat heimspeki er. Einum svari millum fleiri eigur at višmerkjast.