Kladda

 

Filosofisk naturalisma

Greinarųš ķ 2 pųrtum

 

Naturalisma - fyrri partur

Hvat er Naturalisma?

 

Heimsįskošan

Ein og hvųr sum hevur eina įskošan ķ einum mįliš hevur eina hugsan um viškomandi mįl. Ein hugsan um įvķst mįl, er oftast heft at fleiri ųšrum hugsanum, iš beinleišis ella óbeinleišis hava viš mįliš at gera. Samanumtikiš kunnu vit kalla hesar hugsanir fyri eitt tanka-sett. Ein og hvųr sum grundar sķni sjónarmiš į eitthvųrt, grundar hesi sjónarmiš ķ einum tanka-settiš – į henda hįtt kunnu vit eisini siga, at viškomandi grundar sķni sjónarmiš į ein hįtt at sķggja veruleikan. Ein mįti at sķggja veruleikan uppį loyvi eg męr at nevna eina heimsįskošan.

 

Taš eru ręttuliga nógvar heimsįskošanir, kanska lķka nógvar sum menniskju eru, men eg loyvi męr at gera tveir kassar ķ eini roynd at višgera og lżsa sjónarmiš, iš vit menniskju hava. Kassarnir eru naturalisma og supernaturalisma. Ķ hesi greipuni vil eg nema viš naturalismu.

 

Filosofisk naturalisma

Filosofisk naturalisma er, sambęrt Micheal C. Rea, frį Univerity of Notre Dame, ortodoksi ķ dag. Men filosofisk naturalisma er ikki einfųld at greina. Fyrst og fremst er trupulleikin, at filosofar og onnur hava ymiskar meiningar og ymisk boš uppį hvat naturalisma er. Harafturat er naturalisma eitt sera alment hugtak, iš ikki bert kann nżtast um eitt įvķst evni – t.d. vķsindi – men kann brśkast um einhvųnn part av ųšrum vķsindagreinum so sum: semantisk naturalisma, moralsk naturalisma og trśar naturalisma.

 

Yvirordnaš veršur ofta sagt um naturalismu, at annahvųrt er hon um teir lutir iš eru, ella er hon um mįtan iš vit kenna lutirnir uppį: ontologisk og epistemologisk naturalisma. Ontologisk naturalisma spyr um hvųrjir lutir eru til, um hvųrja nįttśru teir hava, hvųnn mįta teir vķsa seg uppį. Epistemologisk naturalisma, eisini kallaš metodologisk naturalisma, spyr um vit kunnu vita nakaš yvirhųvur, og um so er, hvat liggur til grund fyri vitanini.   

 

Heilt stutt kunnu vit siga, um naturalismu, at hon hevur kroyst Gud og ašrar andligar

stųddir śt ur heimsmyndini. Nišanfyri veršur ein roynd gjųrd at vķsa į ein part av modernaša upprunanum til naturalismu, og hvarviš fįa innlit ķ hvussu hugsjónarliga lendi var velt soleišis at metafżsiskar lutir vóršu kroystir śt śr heimsmyndini.

 

Ķ 17. og 18. ųld henda nógv vķsindalig framstig, iš liggja til grund fyri okkara mįta at sķggja og dųma um veruleikan. Taš er um hetta mundi, at tann mekaniska hugsjónin vinnur fram. Ųll nįttśran fylgir mekaniskt eftir nųkrum lógum. Newton (1643 -1727) er eitt klassiskt dųmi. Grundvųllurin ķ hesum mįtanum at granska er at gera matematiskar modellir av observatiónum, og viš matematiskum funktiónum og formlum, at fyriboša t.d. rįsir į himmallikamum.

 

A. N. Wilson byrjar ęvisųguliga višgerš av spurninginum, um Gud ella ikki Gud, ķ bókini Gud’s Funeral (Guds jaršarferš), viš at skitsera filosofiska landslagiš. Tżšandi persónar ķ hesum landslagnum, eru stórir teinkjari sum Descartes, Hume, Kant.

 

Upplżsningar-speki

Vert er at leggja til merkis at allir hesir filosofarnir eru virknir um taš mundi, iš vanliga veršur kallaš upplżsingartķšin. Fyri hvųnn einstakan av hesum filosofunum, er galdandi, at teir uppį hvųr sķn mįta, hava lagt grundarlagiš fyri eftirfylgjandi hugvķsindaligum rįki – sum ikki einans įvirkar filosofar og vķsindafólk, iš arbeiša į kanningarstovum og kontórum runt um ķ heiminum, men eisini hevur įvirkan į ta breišu hugsjónina. 

 

Rationalisma

Descartes gjųrdi radikalan mun į materiu og tankanum. Menniskjan er ikki bert ein materiellur substansur, iš strekkir seg śt ķ rśmiš, men er samstundis ein andlig vera, iš er fųr fyri at hugsa og meta um ymisk višurskifti. Carteiansk dualisma (iš eyškennir įskošanina hjį nógvum kristnum fólki) gjųrdi avgerandi mun į hesum bįšum partunum. Sambęrt honum, er taš bert vit menniskju, iš hava hesar bįšar eginleikarnar. Onnur djór eru bert automatir, iš uttan tanka virksemi reagera uppį śtvortis įvirkan. Vit eru ein art automata, men harafturat eru vit eisini samstundis skapningar, iš hava tankan sum frķtt kann velja at hugsa og gera eftir egnum ynski. 

 

Harafturat eiga vit at hava ķ huga, at sambęrt Descartes er taš ein serligur tįttur hjį menniskjum, at(til)ognaš sęr vitan, iš finnur sķtt vissa ella sikra grundarlag ķ tankavirksemi menniskjans; at finna taš sikra grundarlagiš eftir, at allir tankar vóru vigašir av tķ sokallaša radikala ivanum. Descates var ikki bert filosof, hann var, sum nógvir ašrir filosoffar tį į dųgum, eisini vķsindamašur, ķ hvųrs optikki alheimurin var eitt stórt matematiskt system av materiu ķ rųrslu.

 

Empirisma

Fyri David Hume (1711 - 1776) var taš vónleyst at vęnta at finna slķkt grundarlag, sum Descartes leitaši eftir. Sannkenningarfųrleikin hjį okkum er ikki fųrur fyri at etablera nakaš sikkurt fundament um empirisk višurskifti. Tį empirisk višurskifti eru einasta umrįši, ella evni, sum okkara sansingargųgn kunnu fyrihalda seg til, er ómųguligt at veita fullkomna vissu fyri grundarlagnum fyri sannkenning. Um onkur višurskifti, iš menniskju fyrihalda seg til, t.d. religión ikki svara til onkra empiriska įvirkan į okkara sansingargųgn, eiga vit, sum Hume ofta veršur siterašur fyri, at kasta tankarnar į bįli. Av tķ at flestu trśar śtsagnir – so sum: Gud er til – ikki hava sķtt grundarlag ķ empiri, verša slķkar śtsagnir ikki mettar at standa seg viš skil-dómstólin.

 

Harumframt er umrįšandi at hava ķ huga kritisku višgeršina av sokallaša kosmologiska argumentinum, iš hevši sum mįl at grundgeva fyri eksistensinum av einum formgevara, av tķ at heimurin sęr śt til at hava ein įvķsan form. Ķ Humeskum optikki, megna tey klassisku argumentini ikki at prógva taš tey eru ętlaš, umframt at trśviršiš og rationella stųšiš aftan fyri supernaturalismu er viš at vera mįa burtur. Ikki einans tķ at argumentini ikki halda, men eisini tķ at empiriskar frįgreišingar vóru tųkar, iš ikki tųrva ein formgevara, men tilskila formin til mekaniskar prosessir.

 

Kant

Immanuel Kant (1724 -1804), iš sigur seg vera vaknašan śr sķnum dogmatiska svųvni av Hume, sį trśviršiš ķ Humesa įheršslu į empiri, men var rķmiliga kritiskur yvirfyri grundarlagnum, iš Hume bygdi sķtt sannkenningar įstųšiš į. Fyri Kant at sķggja, var Hume einans hįlvakin tį hann blint įsannar, at taš er sansaįvirkan, iš liggur til grund fyri vitan. Kant fór eitt vet longur aftur ķ sķnum spurningum, og spurdi hvat er taš sum ger sannkenning mųguliga yvirhųvur? Sambęrt Kant var hesin spurningur ongantķš spurdur av Hume – Hume hevši góštikiš, at sannkenning var mųgulig. Kant spyr viš ųšrum oršum, um metafżsiska grundarlagiš fyri sannkenning.

 

Kant var slóšbrótari og kollveltingar mašur, tį umręšur spurningin um mųguleikan fyri sannkenning. Tvey hugtųk eru av serligum tżdningi: vernuft og verstand. Viš stórum vanda fyri at generalisera, og ikki vera nųktandi yvir fyri Kant, svarar verstand til taš, sum empiristarir kalla fyri sansa-impressionir; ella ręttari, verstand er móttųku apparatiš, iš vit mųta veršini viš. Men, sambęrt Kant, kann hetta apparatiš ikki einans liggja til grund fyri sannkenning, av tķ at tann informatiónin, iš veršur tikin ķmóti ikki er ‘struktureraš’. Vernuft harafturķmóti er tann parturin, iš skipar informatiónina viš teimum sokallašu vernufts kategorienum, sum vit ikki koma nęrri innį her.

 

Ein annar ašaltįttur ķ Kantsa filosofi er, at hann ger ein klįran mun į, ella, vķsir į at taš er einki logiskt neyšugt samband ķmillum mįtan iš vit fata veršina, og hvussu veršin er ķ sęr sjįlvum.

 

A. N. Wilson undrast į, at enn ķ dag – 140 įr eftir at Viktorianska vķsindaliga strķšiš ķmillum religión og vķsindi var ķ hęddini – verša sjónarmiš kasta yvirum hegni ķmillum kreationistar og naturalistar. Wilson letur okkum ikki bert standa undrandi, men gevur sķna hugsjón višvķkjandi grundini til hetta įhaldandi strķš.(lęttliga umsett): “Taš tykist ikki, sum nóg nógvir vķsindamenn og nóg nógv religiųs fólk hava fata Kantsa bošskap – nevniliga, at manna sinniš ikki er eitt fototól. Taš tekur ikki myndir av onkrum śtvortis iš kallast ‘veruleiki’. Sinniš er eitt skapandi amboš; ikki einans eitt móttakandi amboš.

 

Hetta merkir tó ikki, at eingin ‘verš ķ sęr sjįlvum’ er at skoša. Taš merkir ikki at eingin alheimur er hjį vķsindi at granska, ella at eingin Gud er fyri sįlina at tilbišja. Men taš merkir, at tvķdrįtturin ķmillum vķsindi og religión, iš oftast veršur drigin av hart rópandi fólki, kundu nżtt gott av at arbeitt ķ nakrar mįnašir viš einum trišja evniš: filosofi.”

 

Samanumtikiš sķggja vit, at naturalisma – ein hįttur at sķggja veruleikan – hevur sķn uppruna ķ upplżsingartķšini, har millum annaš filosofar, so sum Descates, Hume og Kant hava, uppį hvųr sķna mįta, lagt lunnar undir nśtķšar hugsunarhęttir. Descartes var sjįlvur ikki naturalist, eins vęl og Kant heldur ikki var taš. Eitt sindur meira trupult er at seta Hume ķ slķkan bólk, men naturalisma var óivaš av serligum tżdningi fyri hann. Descartes gjųrdi taš mųguligt at gera skilnaš millum tann śtstrakta heimin og ‘andaheimin’. Hume avmarkaši sannkenning til informatiónir, iš fįast ķgjųgnum sansagųgnini. Og Kant gjųrdi taš mųguligt at seta religiónina til sķšis ķ mįtanum at granska veruleikan.