Boyer Pascal: Sřga ella uppruni trúarinnar (umsett eftir: Final Progress Box: The Full Story of All Religion (Ever)

 

Sřga og uppruni trúarinnar

 

Í óendaliga langa tíđ, hava fólk tosađ um milliónavís av hissini og nćrliggjandi evnum, men eisini um ávís evni og lutir, iđ ikki beinleiđis kunnu eygleiđast. Tađ er, tá samanum kemur, eitt serligt eyđkenni viđ ‘modernađa sinninum’ – sinniđ iđ vit hava haft í fleiri milliónir ár – at vit leggja ćtlanir, gera niđurstřđur og hugsa um tađ mřguliga eins vćl og um tađ veruliga. Ímillum tey óteljandi samskiftisevnini hava summi veriđ hugvekjandi ella serliga hugtakandi (attention grabbing) av tí, at tey stríđa ímóti okkara intuitiónumhugskygni – um lutir og skapningar í umhvřrvi okkara. Hesar lýsingar, iđ stríđa ímóti hugskygni, hava serliga lćtt viđ at festa seg, sum royndir viđvíkjandi minninum vísa. Í řllum fřrum eru tćr tilfariđ, sum góđar sřgur eru gjřrdar úr. Lýsingarnar innihalda oyggjar iđ flóta frítt, ella fjřll sum eta fřđi ella djór iđ tosa. Vanligt er at hugsa um slík dřmi, sum partar av heilaspuna, tó at tađ er trupult at skilja ímillum persónligar hendingar og heilaspuna. Nřkur av hesum evnum eru sermerkt, av tí at tey eru um persónar (ella agentar). Hetta gevur stórar mřguleikar fyri at gera niđurstřđur viđ ella um slíkar persónar/agentar. Tá tú tosar um persónar/agentar, undrast tú í hvřnn mun teir líkjast ósćddum og vandamiklum rovdjórum. Tú kanst eisini ímynda tćr hvat tey síggja, hvat tey vita og hvat tey ćtla o.s.fr., av tí at heilin er soleiđis skipađur, at tú áhaldandi hugsar um slíkar spurningur viđvíkjandi řđrum fólki. Summar av hesum frágreiđingunum leggja upp til, at hugskygnisstríđandi persónar/agentar hava upplýsingar um týđandi samskiftissambond, sum persónar iđ bera fram tílíkar bođskapir hava. Hetta gevur teimum, iđ tala og teimum sum lurta eina sterka motivatión til at lýđa á, fortelja og kanska at kritisera slíkar sřgur. Hetta loyvir so eisini meiri framgongd, sum aftur loyvir fólki at sameina teirra moralska hugskygni viđ hugsanina um, at slíkir persónar sanniliga eru kunnađir um teir týđandi moralsku partarnar av hvat tey gera og hvat onnur gera ímóti teimum.

 

hugskygnisstríđandi persónar/agentar eru tonktir á hendan hátt, gerst tađ lćtt at knýta teir til eyđsćddar vanlukkur, av tí at vit eru sett saman soleiđis, at vit síggja slíkar hendingar, sum sosialar tilburđir, iđ onkur hevur ábyrgdina av, heldur enn at síggja tćr, sum tilvildarligar mekaniskar prosessir. Herviđ hava slíkir persónar/agentar fingiđ tilskriva eginleikar, iđ kunnu nýtast til at veita fólki vanlukkur, sum samstundis řkir til listan viđ hugskygnisstríđandi envum teirra, og mřguliga eisini er viđ til at gera teir serliga hugvekjandi (salient). Tađ mest sannlíka er, at fólk iđ hava slík hugtřk vilja knýta tey til undarligar tilburđir og kenslur, iđ stava frá hjáveru av deyđum fólki, av tí at slík hjávera skapir eina undarliga sinnisstřđu har fleiri heila partar – teir tilpassađir til (predation) rán ella at taka til tín, og teir tilpassađir til at indentifisera persónar – skapa mótstríđandi hugskygni. Vit halda, bćđi at tey deyđu enn eru og, at tey ikki eru. Um tú hevur slíkar tankar so gevur tađ meining, um tú knýtir teir til endurtikin og stórt sćđ ótýđandi gerđir, sum tú ofta gert viđ ótta fyri, at um tú ikki gert tćr, so er týđandi vandi á ferđ. Herviđ hava vit ritual iđ ćtlađ ella gjřrt mótvegis hesum persónum/agentum. Av tí at fleiri ritual eru framd í einum samanhangi, har sosial bond ikki hava innlýsandi leiklut, gerst tađ lćtt at síggja hesar persónar/agentar sum verandi (the very life) upprunin til líviđ í bólkinum iđ tú ert í, og harviđ eisini tađ mest grundleggjandi fyri bondunum ella einleikanum í bólkinum.

 

Um tú livir í einum bólki iđ er stórur nokk, so er tađ sannlíkt, at summi hava betur eginleikar til at gera sannfřrandi bođskapir frá hugskygnistríđandi persónunum/agentum. Mest sannlík er, at hesi fólk vera hildin at hava onkran serligan innvortis eginleika, iđ ger tađ annarleiđis frá hinum í bólkinum. Hesi enda óiva eisini viđ at fáa serligar uppgávur viđvíkjandi ritualunum. Um tú livir í einum bólki viđ bóklćrdum fólki, er tađ mest sannlíkt at hesir persónar einaferđ fara at byrja at broyta hesi hugtřkini fyri at skapa eitt sindur řđrvísi og meira abstrakt og eitt minni stađbundiđ og lokalt sniđ. Tađ er eisini sera sannlíkt, at tey fara at gera eina fylking ella samkomu viđ fylgjandi politiskum málum. Men teirra fatan av hugtřkunum er ikki fullfíggja, so tađ vil altíđ í tonkunum hjá flestu fólkum verđa kombinera viđ úrskurđir og royndir, sum ikki eru sambćriligar viđ bókligu lćruna.