(Kladda)

 

Frí frá upplýsingini

 

Eftir Heinz Schalffer

 

Guđ er aftur modernađur ímillum intellektuell. Men enntá andligar rřrslur eru í dag motiverađar av vesturlendskari fundamentalismu: upplýsingini.

 

“Tann kroysti trúgvandi – sterkari enn řll” Hetta var heitiđ á einari talu, iđ var hildin í Stuttgarter Literaturhaus og hareftir prentađ í týskum blađiđ. Hřvundurin var 40 ára gamli týski Feridun Zaimoglu, iđ hevur turkiskan upprunađ. Hann hevur fyri stuttum fingiđ viđurkenning viđ Chamissovirđislřnini. Zaimoglu kallar slagiđ av vantrúgvandi, iđ hava veriđ dřmd til fall viđ teirra rćtta navniđ: tey upplýstu. “Tey upplýstu fáa súr andlit tá tey hoyra, at ein hćgri makt hevur ávirkan á menniskju og heimsins gongd. Men Gud, lýstur deyđur, og mettur at vera ein fella fyri tey sum eru býtt nokk at trúgva uppá tađ komandi, yvirlivir einahvřrja roynd og fornýggjan. Kanska tíđin er komin til at gera eina lítla endurvending viđ at hugsa um upplýsingina sum opium fyri fjřldina og harviđ devaluera einhvřnn lut, sum ikki var og ikki er ein vřra.”

 

Hvat? Trúgvin verđur kroyst? Men hon er modernađ! Um Gud er ella ikki er, kann ikki avgerast viđ skilinum; men tađ sćst at hann aftur er í móta millum intellektuell. Undir heitinum “Biblefest” prentar sama blađ eina rřđ um sřgur úr gamla og nýggja testamenti. Bild Zeitung almannakunnger eina fulla versión av bíbliuni. Kendir hřvundar stiđa aktivt hátíđarhaldi av traditiónellari katólskari gudstćnastu, ein řktan andaligan aktivitet millum protestantar, útbreiđsluni av transendentum royndum í innaru og ytru verđini. Bókmentaligir sřgumennm so sum George Steiner og Roberto Calassom lesa skaldskap hjá skřldunum, ein og vóru faktuell prógv fyri eksistensinum av halgimennunum. Mentanar blřđ brúka heilar útgávur til “Visjónir hjá kristindóminum.” Rene Girard brúkar evangeliini í nýmótans samfelagshřpi, og er viđgerđin krydda viđ einum formćli av Peter Sloterdijk. Forlagiđ Suhrkamp hevur halgađ eitt programm til heimsreligiónir. Á nationalum leikpalliđ verđa Kirkjusangir framfřrdir viđ einum kóri. Innan fyri liberalistiskar mentanarstovnar verđa religiřsar útsagnir mřttar viđ nýggjari sjarmu og bera altsamt meira brá av at vera vanligar. Er upplýsingin veruliga yvir okkum, eins og anti-upplýsingarhřvundar halda uppá?

 

Zaimoglu heldur, at motivini aftanfyri upplýsingina vóru búskaparlig; hon leyp á trúnna fyri at gera frían flutning av vřrum mřguliga. Av tí at slíkar einfaldar lýsingar dominera intellektuella kjakiđ í dag, er neyđugt at minnast tćr sřguligu grundirnar og tey áhaldandi úrslitini av religións kritikkinum í upplýsingini – grundir og úrslit sum kunnu vera gloym og lítismett í dag, men sum ikki eru tileinkisgjřrd. Tađ verđur enn vanliga lćrt, at vísindaligar uppdagingar síđani sekstanhundrađtaliđ hava víst, at óteljandi “sannleikar” í kristnu lćruni eru skeivir; t.d. at jřrđin er miđdepilin í kosmos, og at hon varđ til fyri 5000 árum síđani. At óvanligar náttúrhendingar – stormar, jarđskjálvtar og pestir – eru Guds dómar, iđ kunnu komast uttanum viđ břn; at menniskju vóru skapt beinleiđis av Gudi og líkjast honum (ímeđan líkleikin millum Gud og apur stavar frá evnunum hjá djórunum at eftirapa menniskjum). So leingi sum tađ var mřguligt, royndi kirkjan at dylja tađ nýggju framtóningina av sjónliga veruleikanum. Tá hon var noydd at yvirgeva seg, vendi hon aftur til tađ ósjónliga, til teir “sannleikar”, sum eru minni útsettir fyri avsannan.

 

Tá fremmand lond og gamlar mentanir vórđu uppdagađ, vóru lćrarar, í fyrsta partinum av modernitetinum, noyddir at síggja kristindómin, eins og ađrar religiónir, grundađan á mytur, iđ innihalda sřgur um hvussu Gud offrar seg sjálvan og rísur upp. Filologiska granskingin av innihaldinum í teimum bíbilsku tekstunum, reduserađu heilagu skriftirnar íblástar av Gudi, til eina óálítandi samling av sřguligum leggendum og seinnu tillagingum.

 

“Avmystifiseringin” av bíbliuni byrjađi ikki viđ Rudolf Bultmann, men heldur viđ Spinoza, Voltaire og David Friedrich Strass. Kristna trúgvin varđ, tá hon ikki hevđi tćr litfřgru frágreiđingarnar um heimin og frásagnir um undur, minka til einki meir enn trúgv: ein ullint kensla av, at um ikki hildiđ var fast viđ traditiónina og vónina fyri framman, var tađ okkurt iđ manglađi; ein mótstřđa ímóti nřgdseminum viđ tilveruni í einum avmystifiserađum heimi.

 

Bakslátturin av kjakinum viđvíkjandi rćtta vegnum til sćlu, merkist av řllum teimum iđ viku frá vegnum. Samanmett viđ drepandi ótoleransuna hjá miđaldar kirkjuni – krossferđir, píningin av trúarvillingum, heksa brenningarnar, týningin av samkyndum – kann nýtíđar islam, enntá í sínum mest harđrenda sniđi, sjálvt um hon hevur nógv av somu eyđkennunum hjá pre-upplýstu religiónini, verđa kallađ human. Upplýsingar kritikkurin av religiřsu ótoleransuni – frá Erasmus til Lessing – kom í kjalarvřrrinum á royndunum av teimum religiřsu borgarakrígnum í Evropa í 16. og 17. řld. Monoteistiskar religiónir, iđ ikki vóru farnar ígjřgnum upplýsingina, iđ ól toleransu, útihýsti og bardust hvřr viđ annan. Fyri at vísa á sannleikan viđ teirra egnu sannfřringum, vóru onnur viđ řđrum sannfřringum hertikin. Kríggj var longdi armurin hjá guđfrřđini. (Tćr tríggjar heimsreligiónirnar, iđ vórđu til í smala řkinum í miđeystri millum Laventlondini og Arabiska heimin, eru enn í dag í kríggj. Jřdadómur, Islam og Kristindómur – tađ konservativa amerikanska slagiđ.)

 

“Vit standa langt frá hesum myrka veruleika” siga tey nýggju ‘sřkjandi’ og ‘finnandi’, um hesa sřguligu gjřgnumgondina. Rćtt hava tey, tí tađ var eftir at kristindómur var avvápnađur av upplýsingini, at hann gjřrdist nóg siviliserađur, vinarligur og hóvligur, soleiđis at viđhaldsfólkini kundu finna gleđi í henni og mótstřđufólkini einki hřvdu longur at vera bangin fyri. Tađ er ikki kristindómur, iđ skapar grundarlagiđ fyri nýmótans Evropa, men heldur avvápningin av kristindóminum – upplýsingin. Vit skulu ikki takka pávum, munkum ella prestum fyri fólkarćđiđ, javnrćttindum í lógini, persónligum frćlsi, toleransu og rćttindum at kritisera, men heldur upplýsingar teinkjarar, so sum Voltaire, Rousseau, Montesquieu. Heimurin iđ vit liva í, er ein upplýstur heimur, sum enntá tey, iđ eru ímóti honum vilja liva í.

 

Vesturlendsk mentan er fundamentalistisk: fundamentiđ er upplýsingin. Tvřrsřgn er tó, at hetta grundarlag er fundamenti undir okkara núverandi samfelag, men er eisini lutvíst ein gloymdur partur av tí. Tađ iđ er vorđiđ sjálvsagt, er eisini tađ, iđ er torfřrast at eygleiđa og meta um. Fyri at herđa tađ eitt sindur: vesturlendski heimurin aftrar seg viđ at standa viđ síni prinsipp, fyri ikki at virka dogmatiskur. Listafólk, hřvundar og filosoffar loyva sćr sjálvum “sjálvfráhaldsins luksus” fyri at skilja seg sjálvi út úr mongdini av samtíđarfólki, iđ óttaleys gera sćr dćlt av teimum praktisku frammíhjárćttinum av upplýsingini: “Ivast í řllum, vera ónřgd viđ alt, hava vilja til at betra um alt: hendan grundleggjandi fatanin hjá kritikarunum hjá modernitetinum er partur av sjálvari kjarnini av at vera kritiserađur.” (Gerhald Schulze)

 

Upplýsingin beindi fyri allari traditión fyri einans at opna upp fyri endur-vendingini, iđ á romantiskan hátt hevđi samhugađ viđ teimum gloymdu traditiónunum. Um ár átjanhundrađ var tann romantiska endurvekingin yvirtikin av progressivu upplýsingini í átjindu řld . Um ár nítjanhundrađ var listarliga lyndi til tađ yvirnatúrliga yvirtikiđ av nátúrvísindaligu framstigunum í nítjandu řld. Um ár tveytúsund var ekstatiski hugurin til tađ ikki-ratiónella yvirtikin av búđskaparligu ratiónaliseringini í tjúgundu řld. Í hvřrjum árhundrađ hava veriđ fleiri ár, har tann veturlendska mentanin er merkt av mótvilja fyri sćr sjálvum. Í lřtuni loyvir hon sćr at vera hugtikin av tí loyndarfulla, fyri at koma seg eftir hóvsemistíđina.

 

Upplýsingin hevur altíđ haft ein feil, iđ í dag er hennara bani: hon hevur ríkiligt av góđum hugskotum, men ongar hugtakandi myndir. Upplýsingin vísir seg bert í skrift og talum, kritiskum ritgerđum og stýrisskipanarkladdum. Upplýsingin hevur ongar kirkjur, ongar heilagar gudstćnastur, ongi kór ella ritualir útint í stórfingnum kappum, iđ kunnu nřkta núverandi perseptióngřgn: myndatóliđ og skermin. Stutt sagt: upplýsingin er ikki sjónvarps-vinarlig.

 

Hóast hetta, so er afturkoman av religiřsum třrvum í vesturheiminum ein fylgja av upplýsingini. Tađ sum allir nýumvendir persónar ynskja, er einki annađ enn ein hugnaligur kristindómur, iđ er pyntađur av upplýsingini. Í miđřldini, og eisini upp í okkara tíđ, hava kristin veriđ forfylgd av ótta fyri helviti og harviđ eisini av synd. Tey trúgvandi lótu guđfrřđingarnar um prógvini, ímeđan teirra gerandis royndir góđu teimum ríkiligt prógv um Devulin. Fyri at reinsa seg frá synd útintu tey harđa sjálvrevsing og liđu undir sakni. Hvřr hevur í dag stundir til slíkar grimmar tankar og pínufullar mortifikatiónir? Dagsins religiřsu fantasiir savna seg einans um tćr positivu síđurnar á kristindóminum: lyfti um meining viđ lívinum og hvussu tađ dýrabćra ego heldur áfram eftir deyđan (í himli, sjálvandi, og ikki í helviti), kenslan av tryggleika og at vera nakađ serligt og til síđst, ugganin iđ fćst viđ teimum vřkru hátíđarhaldunum. Tá tann nýggi pavin og hřvundarnir Martin Mosebach og Hans-Josef Ortheil vísa á tađ síđsta, sum ein fyrimun hjá katólsku kirkjuni, síggja teir ikki hvussu hátíđarhaldini hjá hinduistunum á Bali, bera av í vakurleika mótvegis kristna dystinum. Hevđi tađ ikki veriđ betur at bliviđ ein Balinesiskur hinduist?

 

Hesin nýggi, men tó gamli kristindómur, er fyri tey intellektuellu ein hugnalig religión; ein rćttur til at maksimera gleđina hon hevur arva frá upplýsingini, iđ samstundis roynir at flyta gleđina útum heimsins mřrk, iđ eru myndađ av upplýsingini. Kirkjurnar, fyri at nevna tćr, hava rokk konsertir, mentanarlig tiltřk viđ ‘open by night’ tiltřkum, fyri at nřkta třrvin hjá hesum kámu heilaggjřrdu kundunum, sum eru sera glađir fyri at fýra upp undir teirra andliga kvotienti, uttan at tađ yvirhřvur hevur nakrar avleiđingar fyri teirra praktiska lív. Viđhaldsfólkini hjá hesari ‘hyghyg’ religiónini heysta ágóđarnar, uttan at forplikta seg uppá nakađ: hvřrki sexuelt fráhaldni áđrenn ella eftir giftu, hvřrki hor ella sodomo (sum eldri generatiónir av kristnum plagdu at kallađ slíkar deyđiligar syndir). Tađ sum fólk vilja hava, er ein religión, iđ gevur teimum gleđi uttan forbođ.

 

Einhvřr skapar sína egnu mřguleikans religión, ofta viđ hjálp frá eksotiskum ella eysturlendskum elementum – religión er eisini partur av alheimsgerđini – fyri at passa viđ teirra vana og fyri at blíđka teirra sorg. Eins og í astrologisku bylgjuni, iđ kom undan tí religiřsu, eru einstaklinga krřvini serstakliga gjřrd fyri passa einstaklinginum: eitt slag av persónligum religiřsum sniđgeva. Partur av hesum eru upplýsingar prinsippini um persónligt frćlsi, og javnbjóđis toleransu. Neyvan vil nakar einstaklingur vera sinnađur at játta guđfrřđisligt dómsvald yvir teirra máta at liva uppá. Neyvan vildi nakar av hesum so frćtt sum veriđ sinnađur at tikiđ uppá seg ábyrgdina av regluligum játtanum í kirkjuni. Tađ iđ er rímiligt fyri hesar religiřsu sveimarar er ein ófarligur upplýstur kristindómur, iđ er nýmótansgjřrdur av upplýsingini. Hvar fanin er Fanin í řllum hesum?

 

Upprunaliga prenta í Die Welt tann 18. februar. Her týdd eftir enskari týđing: www.signandsight.com

 

Heinz Schalffer er, proffessari emeritus innan nútímans  týskar bókmentir viđ lćrdaháskúlan í Suttgart.