Eitt sindur um trśar-heimspeki

 

John D. Olsen

 

Trśar-heimspeki, ella religións filosofi, er ikki bert eitt mišaldarligt fyribrigdi, men er at finna ķmillum tey Hegelevni iš teir fyrstu heimspekingar tókust viš. Trśarheimspeki var hildiš at vera sųga mišskeišis ķ seinasta įrhundraš; men skślin iš avsegši deyšsbošini var enn livandi, um enn bert ķ skinninum, tį sjónarmišini, iš vóru nżtt til at undirbyggja deyšsbošini, vóru upployst og forkastaš. Trśarheimspeki hevur sostatt sķšani 60’ini verši eitt evni viš tiltakandi luttakarum. Lųgiš er taš ikki, tį vit hava ķ huga, at jśst menniskjans hugur at geva ella fortelja stórar sųgur er eitt eyškenni, flestu fólk og fólkaslųg hava. Sęš frį hesum sjónarmiši, er ikki at taka seg aftur ķ, at trśarheimspeki er eitt alheims fyribrigdi, iš hevur veriš so leingi iš menniskju hava veriš. Sum serstųk grein, er trśarheimspeki tó eitt vesturlendskt fyribrigdi, iš stavar frį vķšagitna tżska idealistiska heimspekinginum Georg William Friedrich Hegel (1770 – 1831).

 

Eitt av teim įtrokandi umtalsevninum innan trśarheimspeki er, um taš yvirhųvur er skynsamt at trśgva ella at tosa um trśar spurningar. Eitt negativt svar til spurningin mį legga fram sjónarmiš, iš hava sum mįl at vķsa, at okkurt er gališ, ella burtur viš višvķkjandi trśarspurningum. Eitt positivt svar mį harafturķmóti vķsa, į hvųnn hįtt taš er ok ella rķmuligt at trśgva og tosa um slķkar spurningar. Lat okkum siga at trśarspurningar eru spurningar iš snśgva seg um hvųrt taš er skynsamt ella skilboriš at trśgva uppį Gud. Harafturat lat okkum avmarka ‘Gud’ til tann Gudin, sum tęr trķggjar monoteistisku stevnurnar – jųdadómur, islam og kristindómur – leggja fyri dagin. T.v.s. stevnur iš hava sum eyškenni, at Gud er ein, og at hann er skapari alheimsins.

 

Įšrenn vit hyggja eitt sindur nęrri at trimum mųguligum svųrum til trśarspurningin lżsa vit tey stutt. Fyrsti mųguleikin er, at taš strķšir ķmóti skilinum at trśgva uppį Gud. Nęsti mųguleikin sigur, at taš hvųrki er óskynsamt at trśgva ella ikki at trśgva uppį Gud. Og triši mųguleikin er, at taš er skynsamt at trśgva uppį Gud.

 

Manglandi grundir

Hvussu kunnu vit grunda taš fyrsta sjónarmišiš? W. K. Clifford (1845 – 1879) veršur javnan endurgivin tį talan er um at vķsa į, at taš ikki er rķmuligt at trśgva uppį Gud. Hann sigur: “Taš er skeivt til allar tķšir, allastašni og fyri einhvųnn at trśgva (believe) eitthvųrt (upp)į manglandi grundarlag.” Tankin er, at vit menniskju hava eina skynsemis-reglugerš, iš sigur, at vit ikki skulu trśgva eitthvųrt tį vantandi grundir eru til tess – taš strķšir ķmóti skilinum at trśgva, tį grundirnar ikki eru nóg góšar. Ķ samband viš trśarspurningar veršur so vķst į, at manglandi grundir eru til at trśgva uppį Gud, harviš veršur taš skeivt ella óskynsamt at trśgva.

 

Sjónarmišiš, eins og taš er oršaš omanfyri, er ikki ringt at vķsa aftur. T.d. kundi tann, iš hevur hug at verja sjónarmišiš: at taš er rķmuligt at trśgva, sagt, at taš eru góšar grundir til at trśgva. Millum annaš hevur viškomandi haft andaligar royndir, ella kanska viškomandi heldur at įvķsar trśarskriftir geva góšar grundir til at trśgva. Men, vil aftursvariš ljóša: “hasar grundirnar eru ikki at rokna sum veruligar grundir.” Hugsanin er, at subjektivar grundir kunnu ikki nżtast til at ręttvķsgera eitt positivt svar uppį trśarspurningin.

 

Hesin vegur er ikki eins lęttur at ganga iš hann av fyrstum sęr śt. Hvat eru góšar grundir? Taš er óiva ikki lętt at avgerša – hvķ skal tann, iš fųrir fram eitt negativt svar uppį trśarspurningin, vera tann iš įsetur hvat góšar grundir eru?

 

Kanska ein lęttari vegur er at siga, at taš ikki er óskynsamt at trśgva vegna vantandi grundir, men heldur tķ at góšar grundir eru til ikki at trśgva. Hugsanin er, at taš er ov diskriminerandi at siga, at tey, sum trśgva, reint faktiskt trśgva ķ strķš viš teirra skil, av tķ tey mangla grundir; men heldur at tey trśgva, eins og tey gera vegna teirra fįvitsku – tey vanta upplżsningar um nżggjastu granskingina, ella okkurt tķlķkt.

 

Tvey įhugaverd liš koma fram ķ ljósiš, viš at sķggja trśarspurningin frį hesum sjónarmiši. Fyri taš fyrsta, gevur hetta okkum eina rķmuliga frįgreišing uppį, at taš eru so nógv fólk iš trśgva, uttan at siga at ųll tey, iš so gera, gera so ķmóti skilinum. Um vit ikki skiftu sjónarmišiš frį manglandi grundum, til at hava grundir, til at vraka trśarspurningar, so vóru vit noydd at siga, at stórir partar av mannaęttini hava veri óskynsom. Hendan hugsan strķšir ķmóti hugskygni. Hugsaš um stórar heimspekingar, iš góšu eitt positivt svar uppį trśarspurningin; at siga at teir vóru óskynsamir, tykist heilt burtur viš.

 

Fyri taš nęsta gevur hendan hugsanin okkum eina frįgreišing uppį, at taš ofta er ķ mun til okkara ųktu vitan į ųšrum ųkjum, at eitt positivt svar uppį trśarspurningar tykist mįast burtur. Viš ‘ųšrum ųkjum’ veršur sjįlvandi haft ķ huga taš, iš vķsindi lęrir okkum um upprunan til menniskjaš, um upprunan til alheimin, um samansetingina av heilanum o.s.fr. At hetta er tann rįšandi grundin til eitt negativt svar uppį trśarspurningin er, um ikki satt, so ķ ųllum fųrum nęr viš satt. Vit kenna sųguna: taš iš vit vita sambęrt vķsindi vķsir, at trśgv uppį Gud ikki kann verjast, av tķ at teir lutirnir, iš vķsindi arbeišir viš, eru, (atomir, kvarkar o.s.fr.) og teir lutirnir, iš vķsindi ikki arbeišir viš, (Gud, einglar o.s.fr.) finnast (helst) ikki.

 

Ateisturin, iš heldur at omanfyri sųga er rķmulig, kann so siga, at teir stóru heimspekingarnir, iš trśšu, ikki vóru óskynsamir, men at teir hųvdu manglandi vitan – teir vistu ikki so nógv, sum vit gera ķ dag. Um nślivandi teistar – persónar sum geva eitt positivt svar uppį trśarspurningin – kann ateisturin so siga, at teir hava bara ikki sęš ella sannroynt avleišingar av nżmótans vķsindi.

 

Nųkulunda soleišis er mųguligt at ręttvķsgera eina stųšu, iš vķsur aftur ella gevur eitt negativt svar uppį trśarspurningin. Sjįlvandi eru variantar av omanfyristandandi; t.d. er ikki neyšugt hjį ateistinum at vera so beinleišis ķ sķni sjónarmišs-framfųrslu. Ikki er neyšugt at siga, at vķsindi vķsir, at eingin Gud er; men t.d. viš hjįlp av sokallaša ‘Ockhams knķvi’, at leggja lunnar undir hugsanina at taš er órķmuligt at halda, at Gud er til. Ockhams knķvur er eitt sokallaš minimal-prinsipp iš sigur, at ikki er neyšugt at postulera lutir uttan teir eru neyšugir. Gud er ein lutur, iš er óneyšugur, er metingin. 

 

Hvųrki skynsamt ella óskynsamt

Omanfyri standandi kann geva eina įbending um, at trśarspurningurin skal svarast viš einum positivum ella negativum svari. Mųguliga er henda įskošanin ov trongskygd. Nęsti mųguleikin til eitt svar uppį trśarspurningin kann taka stųši ķ, at spurningurin ikki skal svarast į ein slķkan hįtt, iš vit hava lagt upp til. Hugsjónin kann vera, at trśarspurningar als ikki skulu greinast ķ einum hųpi, har spurt veršur til, um taš er skynskamt ella ei at trśgva.

 

Taš er eyšsęš, at ķ hesum bólkinum eru tvey hųvušssjónarmiš – teisma og ateisma. Hugtakiš, iš sipar til teistisku hugsjónina, er fideisma; hugtakiš innan hin bólkin er agnostisisma. Sjįlvt um bólkingin her er grov, veršur mett, at hesi bęši sjónarmiš kunnu greišast undir einum. Hugsjónin er, at spurningar, iš viškoma trśnni, ikki skulu višgerast ķ einum trongskydgum hųpi, har nišurstųšan valdast einum svari uppį omanfyri greinaša trśarspurning. Avgeršin um trśgv ella ikki trśgv veršur ikki bygt į skynsama próvfųrslu av sokallašum Guds argumentum ella ųšrum próvfųrslum. Stųšutakan til trśarspurningurin kann ikki, sambęrt fideismuni, grundast ķ einum svariš iš sigur, at taš er skynsamt ella óskynsamt at trśgva. Ein av teim kendastu fideistunum, danin Sųrin Kierkegaard (1813 -1855), metti, at ein rķmulig įskošan uppį trśnna enntį strķšir ķmóti skilinum – trśgvin vil ósvitaligt enda ķ einum ella fleiri paradoksum. Viš hesum meinti hann, at grundleggjani fyri trśnna eru įskošanir, iš ikki kunnu greinast viš skilinum. Ein annar kendur fideistur, Tertullian, fer so langt, at hann sigur til sķna orsųk til trśgv, at hann trżr, tķ taš er vitleyst ella absurd. Fideisma vil viš ųšrum oršum halda, at spurningar višvķkjandi trśnni og skilinum hoyra til tvey ymisk rśm (sferur). Viš ųšrum oršum meta fideistar, at trśarspurningurin, soleišis iš vit hava sett hann, er illa settur.

 

Agnostisisma hevur mųguliga ikki eina so vķšgongda įskošan į grundleggjandi munin ķmillum trśarspurningar og spurningar um hvat er skynsamt at trśgva. Harafturķmóti er metingin, at grundirnar, iš partarnir ķ mįlinum geva fyri sķnum įskošanum, ikki eru nųktandi fyri at taka eina skynsama avgerš ķ mįlinum. Sambęrt T. H. Huxley (1825-1895) var taš ikki mųguligt hjį honum at broyta hansara hugburš višvķkjandi sprurninginum um trśnna, av tķ at hann ķgjųgnum fleiri įr hevši styšja sķna ‘heimsįskošan’ į nįgreiniligar metingar. Hann kundi ei heldur, sigur hann, vera vķsur ķ, at hansara sannfųring var tann rętta – hvųr kann vera vķsur ķ at vita slķkt? Hendan stųšan finnur mųguligt grundarlag ķ višmerkingunum iš gjųrdar vóru omanfyri um eitt negativt svar uppį trśarspurningin.

 

Skynsom trśgv

Analżtiskir trśarheimspekingar, viš nślivandi Alvin Plantinga į odda, hava fųrt fram, at taš ikki strķšir ķmóti skilinum at trśgva uppį ein skapara. Hendan sannkenningarliga stųšan, iš er kend undir heitinum reformerša sannkenningarfrųši, tekur śtgangsstųši ķ, at taš ikki eru beinleišis atfinningarsamar heimspekisgrundir, iš mįa stųši undan einari slķkari stųšu. Tankin er at einstaklingar – teirra hugsanum višv. trśgv – iš eru uppaldir ķ einum umhvųrvi, har slķkar įskošanir eru vanligar mugu verša roknašar sum skynsamar: ella ręttari at tęr ikki strķša ķmóti skilinum. Hendan stųšan hevur sjįlvandi ikki gingiš frķ av atfinningarsomum višmerkingum. Fyri taš fyrsta hava kritikkara fųrt fram, at um tveir ymiskir persónar hava mótstrķšandi įskošanir višv. trśarspurningin (persónarnir eru uppaldir ķ ymiskum umhvųrvum) so strķšir hetta ķmóti vanligari hugsan um, at bįšir hava eina rętta įskošan. Fyri taš nęsta, um stųšan er eins og reformeraša sankenningarfrųši vilja vera viš at hon er, so er ikki mųguligt at koma viš heimspekis kritikki, sjįlvt um ein persónur hevur ‘undarligar’ įskošanir, so leingi sum viškomandi er uppaldur ķ viškomandi įskošan.

 

Svariš til fyrstu kritisku višmerkingina ljóšar, at taš ikki er eitt neyšugt samband ķmillum at ein įskošan er sonn og taš at hon er skynsom. Ein įskošan – t.d. at lķviš į jųršini hevur sķn uppruna ķ, at verur frį Alfa Centauri sendu tilfar til jašrar, iš seinni bar viš sęr lķv – kann vera skynsom at halda, sjįlvt um hon ikki er sonn. Ein slķk įskošan – undarlig įskošan – um upprunan til lķviš į jųršini, kann meir enn so verša funnist at śt frį tķ, iš vit ķ dag vita ella halda okkum vita, ljóšar svariš til seinnu kritisku višmerkingina.

 

Hetta hjįlpir óiva ikki serliga nógv. Enn er ikki meir sagt, enn at taš ikki strķšir ķmóti skilinum at persónar at trśgva uppį Gud. Um vit, veršur vķšari fųrt fram, ganga śt frį, at alheimurin hevur sķn uppruna ķ einum skapara og at menniskjaš er skapningur tilętlašur felagskap viš skaparan (soleišis iš įskošanin er sambęrt teimum monoteistisku rųrslunum), so er taš ikki annaš enn trśligt at halda, at eitt positivt svar til trśarspurningin er į ręttari leiš.

 

Kritikarin er sjįlvandi ikki seinur at višmerkja, at so er hann eisini skynsamur ķ sķnari įskošan um, at eingin Gud er, av tķ at hann heldur, at alheimurin hevur ein tilvildarligan uppruna. Samanumtikiš, og taš kemur (mųguliga) ikki sum eitt óvęntaš svar, valdast svariš til trśarspurningin hvat vit annars halda t.d. um alheimin og menniskjaš.