William James og pragmatisma

 

William James var ein mašur viš mongum evnum. Mest kendur er hann sum ein av hųvušsmonnunum aftanfyri filosofiskari pragmatismu og funktionalistiska tankanum innan sįlarfrųši.

 

 

Eg havi angraš, at ętlanin hjį męr at mįla fįnaši burtur. Ķ seinastuni havi eg veriš so sjśkur og skeptiskur av filosofiskum aktiviteti, at eg angri, at eg ikki helt meg til mįlningalistina, og ųvundi tęr og tķnum lķkum, fyri hvųrji tęr listarligu relatióninirnar til lutir er tann sanni heimur.

     --Bręv frį William Jasmes til beiggja sķn Henry James

 

‘Um tś heldur taš er gott’, ella ‘um taš virkar fyri teg, so er taš gott’ eru oršingar vit kenna frį gerandisdegnum. Į ein hįtt eru slķkir setningar heilt fķnir, av tķ teir hvųrki seta nišur į persónin, hansara tankar ella atburš, men eru viš til at stimbra og virša. Hinvegin, gerast vit skjótt greiš yvir, at slķk hugsan byggir į eina relativismu, iš ikki er nųktandi undir ųllum umstųšum. Harafturat er vandi fyri, at slķk hugsan byggir uppundir lķkasęlu. Uttan mun til hetta, so er hugsanin aftanfyri slķkar oršingar kend undir heitinum pragmatisma. Ein av stóru persónsmenskunum innan hesa rųrslu var William James.

 

William James, ein av grundleggjarunum av pragmatismu, var ein tżšandi intellektuellur persónur, sum virkaši viš Harvard um aldaskiftiš 19.- 20. ųld. Hann var fųddur ķ New York ķ 1848. Pįpi hansara var sonur til skotska innflytaran William James av Albany. Ķ Albany gjųrdist hann ein mśgvandi persónur, og lętti harviš um lķviš hjį eftirkomarum hansara. Hann var eisini ein stųšufastur presbyterianari – av tķ gamla kalvinistiska slagnum – sum gjųrdi at familjan kendi seg ótrygga. Hetta kom eftirfylgjandi at hava įvķsa įvirkan į William James ķgjųgnum pįpan, Henry Williams, hóast barnaheimiš hjį Williami ikki var merkt av strongum kristnum sišaarvi.

 

Sagt veršur um pįpa William, at hann fann mųguleika at vķkja frį kalvinismu ķgjųgnum skriving hjį mżstikarinum Emanuel Swedenborg, sum var kendur um taš mundi ķ Amerika. Granskara eru tó ikki į einum mįli, um hetta fųrdi viš sęr, at Henry fullkomiliga stoytti frį sęr kalvinismu, ella um hann humaniseraši hana. 

 

Harafturat er vert at leggja afturat, at Henry James, vķšagitni hųvundurin, var bróšur  William James.

 

Umvegis lestur undir listamanninum, William Morris Hunt ķ Newport, Rhode Island, og lestur innan vķsindi ķ Geneva, har hann var saman viš familjuni, byrjaši hann ķ 1864 at lesa lęknavķsindi viš Harvard. Ķ 1869 vann hann sęr prógv innan hesa grein, men gjųrdist tó ongantķš virkandi lękni. Hetta tķšarskeišiš var merkt av sjśku, sum mųguliga grundašist ķ, at hann gjųrdist sjśkur undir eini ekspeditión viš Amazon įnna, iš hann luttók ķ įriš eftir, at hann byrjaši at lesa lęknavķsindi. Tann vįnaliga heilsan, sum eitt nś vķsti seg viš likamligum trupulleikum, eins vęl og tunglyndi og sjįlvmoršshugsanum, kom eisini seinni at merkja hansara lķv, m.a. tį hann var bošin at halda teir kendu Gifford fyrilestrarnar ķ Skotlandi um religiųsar erfaringar. Umframt hesar fjųlbroyttu royndir var hann eisini ķ lękna og lestrarųrindum ķ Evropa; eitt nś ķ Parķs, Geneva og Berlin, har hann vann sęr kunnleika innan sįlarfrųši og heimspeki. Ķ 1873 stóš honum ķ boši at undirvķsa ķ fysiologi viš Harvard; eitt boš sum hann tók av.

 

Intellektuella landslagiš

Jacques Barzun spyr ķ bókini A Stroll with William James, (Ein gongutśrur viš William James), um hvųnn mun taš ger at fara aftur til William James? Hann svarar soleišis: “Hansara tankar, hansara orš, hansara sinnalag tala inniliga, eins vęl og viš kraft til mķn. Hann ger męr vęl. Fyri meg er hann tann mest umfatandi andin, eg kann lurta eftir, tann mest beinrakni og tann, iš er minst tįlmašur av smįlutum. Hann hjįlpir męr at skilja, hvat hansara og mķni samtķšarfólk takast viš. Eg gangi ein tśr viš honum aftur og aftur, tķ hann kennir betur enn nakar annar tann materiella og andliga heimin eg feršist.”

 

Undir lestrinum ķ Evropa hevši William James nomiš sęr kunnleika um taš nżliga framkomna felti: sįlarfrųši. Hann hevši lisiš undir Wundt, iš ofta veršur nevndur saman viš Fechner og Helmholtz, sum slóbrótandi persónar ķ menningini av royndarsįlarfrųši – sįlarfrųši, iš ikki einans byggir į tankavirksemi, men į ymiskar royndir. Umframt at undirvķsa ķ fżsiologi byrjaši hann ķ 1874 at hava frįlęru ķ sįlarfrųši, sum hann seinni eisini bleiv professari ķ. Eitt av tżdningarmestu skriftunum, iš hann lęt av hondum, var tvey binds meistaraverkiš Principles of Psychology, 1890, (Meginreglur sįlarfrųšisins), sum hann var 12 įr um at skriva. Alt ķmešan hann arbeišir viš hesum verki, byrjar hann eisini at verša alt meira upptikin av heimspeki – sannkennigarfrųši og metafżsik – sum hann helt hava eitt grundleggjandi stųši ķ menniskjaligari fatan; harafturat var hann upptikin av spurninginum um religión.

 

Enn tann ķ dag kenda greipa viš empiristum og ratiónalistum var eisini partur at hugmyndalandslagi Williams James. Ķ Williamsa optikki var taš ein grundleggjandi trupulleiki viš teimum viktoriansku positivistunum, at teir vóru ov naivir ķ trśnni uppį fatanar fųrleikar menniskjans. Empiristarnir, sum teir eisini verša nevndir, elska fakta ķ ųllum teimum ymisku hįttunum, fakta kann vķsa seg uppį. Harafturat helt hann, at teirra tanka-imperialistiski tendensur at tilskriva vķsindi eitt sonevnt ‘Guds-eyga-sjónarhorn’, sum fann fram til grundleggjandi eyškenni viš heiminum, iš einans kundu sannroynast av monnum og kvinnum djųrv nokk til at sleppa almennum hugmyndatilfari og religiųsum sannfųringum, ikki var nųktandi sjónarmiš.

 

Um ratiónalistarnar segši hann m.a., at teir vóru ov fśsir at sųkja taš abstrakta. Vansin viš ratiónalistunum er, sigur hann, at teir sųkja tankans mynstur og ęvigar sannleikar, uttan at taka menniskjaligar royndir viš ķ teirra metingar. Heimspekisųgan er herviš, ķ karikerašum snišiš, ķ stóran mun, ein sųga um, hvussu ymisk kenslulųg stoyta saman. Eitt nś kenslulagiš, iš merkir empiristin at elska fakta, og kenslulagiš, iš merkir ratiónalistin sum elskar meginreglurnar.

 

Pragmatisma

William James sęr pragmatismu sum ein trišja leikara ķ mun til empirismu og ratiónalismu. Sum eina hugsjón iš tekur alla menniskjuna viš ķ hįttinum at hugsa, meta og kenna heimin. Ķ Pragmatism,1907, (Pragmatisma) sigur hann, at pragmatisma kemur ķ tveimum bitum.

 

Ein partur hevur viš kenningarlag ella -hįtt at gera. Pragmatisma er ikki ein lęra um, hvussu heimurin er settur saman, ikki ein įskošan um nįttśrulógir og metafżsiskar sannleikar, men ein skabelón fyri hvussu vit, sum kennandi persónar kunnu ognaš okkum eina fatan av heiminum. Eingin įskošan, iš ikki ger ein mun, er verd at verja um. Ella, sum hann sigur, “ Um ongin praktiskur munur kann vķsast į, so eru alternativini praktiskt sęš taš sama, og alt kjak er óneyšugt.”

 

Hin parturin hevur viš okkara sannleikshugtak at gera. Klassiska hugtakiš inniheldur eina hugsan um, at sannleiki er samsvar ķmillum tankar og veruleikan. William James metir ikki, at hetta er beinleišis skeivt, men spyr, ķ samljóši viš hansara pragmatismu, um hvųnn mun taš ger? “Hvųrjar royndir”, spyr hann, “eru ųšrvķsi ķ mun til tęr, vit vildu fingiš, um tankin var ósannur? Stutt og greitt, hvat er virši į fatanini?” Sum taš eisini į Williamsa samtķš varš vķst į, so meta vit at nakrir sannleikar eru, iš ikki gera ein praktiskan mun. Afturķmóti segši William, at pragmatisma ikki var ein lęra, sum segši nakaš um hvat er satt, men er altķš opin fyri at broyta tankar ķ ljósinum av nżggjum royndum. Harumframt var tankin, at hugtakiš um sannleika ikki einans skuldi sķggjast ķ ljósinum av her og nś viršinum, men ķ ljósinum av framtķšar viršinum tį alt er tikiš viš ķ metingini.

 

Óvandalig pragmatisma

Eg legši śt viš at siga, at tį sagt veršur ‘um tś heldur taš er gott’, ella ‘um taš virkar fyri teg, so er taš gott’, so byggir hetta į eina pragmatiska hugsjón. Men samsvarar hendan hugsjón tonkunum hjį William James?

 

Tankarnir hjį Williami taka sniš ķ eini tķš, har vķsindi hevur fingiš fótafesti. Matematisku formlarnir sigast at avspegla Guds ęvigu sannleikar og hansara ófatandi vķsdóm, men fyri ratiónalistarnir var hendan heimsfatanin atskild frį vanligari hugsan, har kenslur, spontanitetur og trįan vóru skśgvaš til viks. Empiristarnir harafturķmóti elskašu at vķsa į fakta, sum ikki tók viš tżdningarmiklar partar av menniskjanum, men royndi bert at seta fram ópartķskar sannleikar, uttan mun til tey virši og tųrvir, sum vit sķggja heimin ķgjųgnum.

 

Pragmatisma hevur ein ķbornan vanda fyri at blķva til eitt ‘anything goes’, ella ‘alt er lķka gott’ sjónarmiš. Omanfyrinevndu gerandis setningar eru óivaš merktir av hesum vanda. Kanska eru teir eisini merkir av lķkasęlu og vantandi umhugsan – alt er ikki gott, um bert vit halda, taš vera gott. William James hevši ikki tikiš undir viš slķkum sjónarmišum. Um hann hevši, so hevši hann ikki sęš teir vansar, iš vóru ķ hansara samtķš, og helst heldur ikki roynt at bróta burturśr nżggjum, sum hann gjųrdi viš pragmatiska tankanum.